Reggio Emilia, door de ervaring heen flow ervaren

Voor de in januari 2019 gestarte pilot ’Community School’ binnen jenaplanbasisschool Jeanne d’Arc gingen vijf kwartiermakers op pad, naar Reggio Emila in Italië. De stad is de bakermat van de gelijknamige pedagogische visie voor kinderen van 0 tot 6 jaar. In het eerste deel een kennismaking met de kwartiermakers, Loris Malaguzzi en een uiteenzetting van creativiteit. Het tweede wat ‘theoretische’ deel werd dieper ingegaan op de achtergrond het concept en was er een eerste kennismaking met de inrichting van de ruimte, ook wel de omgeving als derde pedagoog genoemd. Dit derde deel blijven we even hangen bij de tweede dag. De kwartiermakers komen steeds dichter bij het ervaren van wat deze pedagogische visie, concept en aanpak betekent. Wat het betekent voor professionals, de pedagogistaen artiesta, om in flow te werken en wat dit met de psychologische basisbehoeften te maken heeft. Dag twee, waar het creatieve proces wordt aangegaan.

In tegenstelling tot wat in de eerste blog staat geschreven gaat deel drie niet over dag drie!? Want voordat dag drie in tekst aanbreekt wordt eerst nog even teruggekeken op dag twee. Dit omdat een belangrijk onderdeel van de tweede dag is ‘vergeten’. Nou ja, vergeten!? Tijdens de eerste dag is creativiteit verkend en in navolging doken we de tweede dag met de gehele groep in het dit creatieve proces! 
 
Na een busreis van zo’n 15km en tussendoor een lunch kwamen we aan op het platte land van het plaatsje Montecchio Emilia. Het was Amaaro!, een ontwerp- en maaklaboratorium geboren uit de ontmoeting van een schilder en een architect, dat ons in alle rust ontving met een vers bakje koffie uit het zelf ontworpen en gemaakte servies. Amaaro! is gespecialiseerd is majolica, een grof soort keramiek dat bestaat uit gebrande klei met een doorgaans bont gekleurde beschildering en glazuur. Het valt direct op dat deze studio veelal gebruik maakt van pasteltinten. En de orde valt op: de kopjes en het atelier binnen is op vorm, werk, gereedschap en kleur geordend. Er wordt bevestigend gereageerd op de vraag of vroeger naar een Reggio Emilia-school gegaan is.
 
 
Tijdens de koffie en het ‘landen’ op deze inspirerende plek leggen de artisti het programma van de middag uit. Deze bestaat uit twee onderdelen: het kleien en boetseren van een gelaagde tegel en het beschilderen van keramiek. Uiteraard is het niet zo makkelijk dan de woorden doen vermoeden. Want de twee verschillende onderdelen dagen ons uit om in verschillende creatieve processen af te dalen. Geen creativiteit zonder aandacht. Aandacht voor de ‘instructie’, voor uitleg over de opdracht en het gebruik van de gereedschappen. Aandacht voor de verschillende materialen waarmee we werken: klei, lijmachtige substanties, verschillende soorten papier, krijt en verf. En aandacht voor eigen keuzes om het proces (de inhoud) vorm te geven. De criteria (opdrachten) zijn helder, evenals de verschillende plekken en ruimtes en de tijd waarbinnen het moet gebeuren.


 
Mocht iemand nog weerstand ervaren bij het starten met de opdracht, het enthousiasme waarmee de artisti weten te inspireren nodigt uit tot het willen beginnen. Sterker er ontstaat zelfs een staat van ‘flow’. Flow is een term van de Amerikaans/Hongaarse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi. Volgens hem is flow een ervaring waarin een activiteit wordt geabsorbeerd, waarin je als het ware in de activiteit gezogen wordt. Het zelfbewustzijn verdwijnt, omdat je één wordt met de activiteit. Ook de conventie tijd of het tijdsbewustzijn verandert of verdwijnt. Het handelen zelf verwordt tot een waarde. Sommigen wanen zich in deze ‘bubbel’, anderen lijken ergens nog wat onzeker om dit proces vol aan te gaan. Ze vergelijken hun werk met anderen of delen complimenten uit, mogelijk als spiegel voor bevestiging.
 
Dit laatste, die spiegel als bewustzijn roept de vraag op wat nodig is om ervaringen van flow te ervaren. Volgens Csikszentmihalyi zijn dat een aantal dingen:

  • Het eerste is duidelijke doelen en directe feedback op het handelen, wat de rondlopende artisti ook daadwerkelijk deden! Boven creatieve processen en meester in materiaal- en gereedschapkennis sturen en waar nodig bijsturen van processen.
  • Een ander is de evenwicht tussen de mate van uitdaging en de persoonlijke vaardigheden, waar onze Nederlands onderwijscultuur een spanning bloot legt: het normatief vergelijken van eindproducten, terwijl het bij ervaren ook of misschien wel juist gaat over het proces naar het eindproduct toe.
  • Ook is de sterke concentratie en focus waarbij een gevoel van beheersing ontstaat een facet van waaruit flow kan ontstaan, en een onderdeel waarvan we horen dat kinderen van nu hiermee worstelen. Vanuit de Reggio Emilia Approach zou je daarop de omgeving waarin geleerd, onderzocht en ontdekt wordt kunnen aanpassen. Uiteraard wanneer de eerste en tweede pedagoog hun en het handelen hebben gereflecteerd!
  • En reflectie brengt het ervaren van flow tot het samensmelten van handelen en wat Csikszentmihalyi noemt als voorbij reflectie: gewaar zijn. Daar waar onderzoek en experimenteren leidt tot introspectie, het kijken naar het zelf en in zichzelf; het zelf onderzoeken, gaat gewaar zijn over iets wezenlijks anders: het waarnemen zonder veroordelen. Het gaat voorbij aan normatieve einddoelen en gaat over diep begrijpen, ervaren en in contact te zijn met voorwerpen en de natuur.

 

En wat doet flow, of de zichtbare bubbel waarin de groep het creatieve proces aangaat, sterk denken aan een fundament. Het fundament voor de drie psychologische basisbehoeften relatie, competentie en autonomie van Richard Ryan en Edward L. Deci. Het zijn deze basisbehoeften, samengevoegd als ‘zelfbeschikkingstheorie’ betiteld, waarop het begrip motivatie wordt gestoeld. In competentie komen introspectie, het ervaren van evenwicht tussen de mate van uitdaging en persoonlijke vaardigheden, gevoel van beheersing en duidelijke doelen samen. Relatie heeft een sterke samenhang met verbondenheid, met de ander maar zeker ook met het ‘gewaar zijn’ zoals Csikszentmihalyi dat beschrijft. En autonomie wat gaat over drang zelf invulling te geven aan die sterke concentratie, focus en drang om verantwoord en in overeenstemming een eigen leven te zijn.
 
Vanuit het flowfundament de psychologische basisbehoeften integreren in het (onderwijs)aanbod vraagt sturing vanuit meesterschap. In de filmpjes van een dag eerder was duidelijk de open, ontvangende houding van de pedagogista en artista te zien. Het kan niet anders ontstaan dan dat zij van binnenuit contact hebben gemaakt met wie zij echt zijn en daar meesterschap op hebben ontwikkeld. Door de constante reflectie met het diepste gevoel van ‘dit ben ik’, de kern of noem het congruente bron. Intuïtie. En ja, dat klinkt heel vaag en weeïg, toch vraagt in overeenstemming zijn met jezelf om hard- en hartwerken! Door intuïtie (na onderzoek, experimenteren en theoretische- en ervaringskennis) in te zetten om uitdrukking geven aan wat je voelt en wie je denkt/voelt te zijn wordt pas het volledige potentieel zichtbaar en ingezet. En als het over potentieel gaat is de cirkel met Loris Malaguzzi en ‘zijn’ honderd talen rond.

Delen: